ثيَغةمبةرايةتي

ثيَش ئةوةي بضمة ناو باسةكةوة، روونكردنةوةي ئةم خالَة زؤر طرنط و ثيَويستة، فةلسةفةي خةلَق كردني مرؤظ ضيية؟ ئايا مرؤظ بةديهاتوويَكي ماددي تةواوة و بؤ لةزت دروست كراوة، وة بةشيَوةي طشتي هيض جؤرة ئامانجيَك بؤ جيهاني بوون دانةنراة؟ وةيان ئادةميزاد بيَجطة لة لايةنة مادديةكةي، لايةنيَكي روحي و مةعنويي هةية، وةئةطةر هةيةتي وةكو لايةنة مادديةكةي تةواو كةري يةكترن لة ريَطادا.

لة تيَكستةكاني ئيسلامي (قورئان و حةديس) ئامانجيَكي جؤرا و جؤر بؤ خةلَق كردني ئادةميزاد دياري كراوة، و خالىَ هاوبةشي هةموويان، بريتىية لةوةي كة ئامانجي دوايي خةلقةت: تةكامولي بووني ئادةميزادة لة سيبةري ثةروةردةي بةهاكاني مرؤظايةتي. «خةلَقم نةكردووة جن و ئينس مةطةر بؤ ثةرةستن نةبآ»[1] لة راستيدا بةندايةتي بريتيية لة ثةروةردةكردن و تةكامولي ئادةميزاد، وة هةر ثةرةستنيَك بة جؤريَك كار ئةكاتة سةر ثةروةردةكردن و ثيَشةوةبردني مرؤظايةتي ئادةميزاد، ئةزمون و تاقي كردنةوةكاني خوايش هةر لة سةر ئةو بناغةية. «بةراستي خوا مردن و ذياني ئافةريد تا ئيَوة بةندةكان تاقي بكاتةوة (بزاني) كآ باشة و كآ خراثة»[2].

وة هةروةها «ئةو خوايةىكة ئيَوةي كردؤوتة جيَنشيني رابردووان و هةندآ لة ئيَوة لة هةنديَكي تر بالآتر داناوة، تا لةوةي كة بة ئيَوةي داوة تاقي بكاتةوة»[3].

ئةوةي كة شاياني باسة ليَرةدا ئةزمون و تاقىكردنةوةي خوايي لة ئةنجامي بآ ئاطاداري ثةروةردطاري جيهان لة رةفتار و ثاشة رؤذي خةلَك نيية، بةلَكو لة بةر ئةوةية كة ئةزمون هؤيةكي كارتيَكةرة بؤ دةرخستني توانايية شاراوةكاني مرؤظايةتي. ئةم ئةزمونةش هةر بؤ ئةوةية بتوانرآ هيَزة شاراوةكاني زاتي مرؤظ دياري بكات. هةر ضةندة ئةزمون هؤيةكة بؤ وورياكردنةوةي مرؤظ بؤ زانيين و ناسيني جةزا و ثاداشتي خؤي، وة لة راستيدا دادطايةكة لة ويذداني ئادةميزاد، كةدان بةوةدا ئةنيَت لة بةرامبةر ئةوةي لة ئةزمون بةدةستي هيَناوة تةسليم بيَت.

كورتةي باسةكة: ئادةميزاد لة ريَطاي تةكامولي دوايين كة لة ريَطاي بييرةوة، ئاطاداري و كاري ئةنجامدراوة بةدةست ديَني، وةدريَذة ثيَداني ئةم ريَطاية ثيَويستي بة ريَنمويي كةر هةية.

 

ريَنمويى كةركآية؟

ئايا ئادةميزاد لة رِيَطاي ئةقل و ئاوةز ئةتواني بييري خؤي بة تةواوي ثيَبطةينيَت؟ هةموو باش و خراثةيةك بناسي و ريَطاي قازانج و زياني ذيان بزاني؟ بةراستي ولآمي نةخيَرة. ضونكة عةقل و ئاوةزي ئادةميزاد توانايةكي ئةوةندةي نيية كة بة تةنيايي بتواني بةشيَوةي طشتي ريَنمويىكةر و ولآمدةرةوة بيَت. بةلَكو لةوة زياتر عةقل وئاواز بؤ خؤي ثيَويستي بةثةروة ردة بةخيَوكردنة، جا ئةطةر بيَت بكةويَتة ذيَر كارتيَكر دنيَكى دةوروبةرى خراث لة ئةنجامدا بةرةو لاريَى ئةرِوات.

ميري باوةرِداران حةزرةتي عةلَى يةكي لة ئامانجةكاني ناردني ثيَغةمبةران ثةروةردةكردني عةقل و ئاوةز زانيوة و فةرمويةتي: «(ثيَغةمبةر) بيير و ئةقلَة لة بيير ضؤوةكان وة وشاراوةكاني مرؤظ ، هةموو ئاشكرا و بةدةر ئةخات و بةكاريان ئةكيَشآ».

ئايا ياسا و رةزةن و ئايدلؤذييةكاني دروست كراوةي ئادةميزاد، بؤ ضاكسازي تاك و كؤمةلأ بةسة؟ سةدان سالَة ثيَشنيار و طةلآلَةى جؤراو جؤر بؤ ضاكسازي كؤمةلَطا لة لايةني زانايان ثيَشكةش كراوة، بةلآم روبةروي جياوازي توند لة طةلأ يةكدا بوونةتةوة كة جار وابووة طةيشتوتة رِادةي لة بةرامبةر يةك راوةستاون وة بةو ئةنجامة طةيشتوون كة ئاوةزو ئةقلَى ئادةميزاد توانايي خؤشبةختى هةموو لايةنةكاني ذياني ئادةميزادي نيية. هةروةها بؤمان روون بووتةوة هيض جؤرة دلَنيابوونيَك بة هةيكةلي بيرى ئادةميزاد و دروستكراوةكاني بووضون و بييري بةرتةسكى بييردؤزةكان نيية جطة لةو هيض جؤرة بارمةتةيةكى نيية بؤ جآبةجآكردني ئةو رةزةنانة.

بةلآم بةرنامةكاني ئاسماني وقوتابخانةى ثيَغةمبةران، لة بةر ئةوةي كة سةرةتاي دةست ثآكردني زانستيَكي بآ سةرةتا و بآ دوايية، هةموو خالَى تاريك لة دةست ثآكردني زانستيَكي بآسةرةتا و بآ دوايية، هةموو خالَى تاريك لة طؤشة و قوذبن و تايبةتمةداييةكان و ووردةكارةكاني ئادةميزاد لة هةر شويَن و لة هةر كةسيَكي تر باشتر ئةزانآ، وة هيض جؤرة هةلَةيةك ليَى روو نادات، كةواتة بة طويَرةي ثيَويستيةكاني خؤي ثةيامي ثيَغةمبةران و بناغةي قوتابخانةى داناوة.

 

ثيَغةمبةر كيَبةو وريَطاي ناسيني ضؤنة؟

ثيَغةمبةر مرؤظيَكة بآدةستيَوةرداني كةسيَكي تر، توانايي ئةوةي هةية كة بة هؤي وةحىيةوة ثةيوةندي لة طةلأ بةديهيَنةري بوون و زانستي بآدوايي بكات ,وة ليَثرسراوي راطةياندن و هيَناني ئةحكامي خوايى بيَت.

ضةند ريَطا هةية بؤ جياكردنةوةي ثيَغةمبةراني راستين لة طةلأ ثيَغةمبةراني درؤين، بريتين لة مانةي خوارةوة:

1 ـ ئةنجامداني ئةو كارانة كة لة توانايي ئادةميزادا، نيية.

2 ـ كؤكردنةوةي بةلَطة و نمونة، وةكو: خويَندنةوة، ليَكوليَنةوةي ذياني رابردووي ئةو كةسانة كة داواي ثيَغةمبةرايةتي ئةكةن لة ثيَش ثيَغةمبةرايةتيدا. لة رووي ئةخلاق، دةروني، رةفتاري كؤمةلايةتي، ليَكولَينةوة لة بارةي ثةيامةكةي، بزانين لة طةلأ رادةي عةقل و مةنتق و و كارتيَكردني ئةريَيةتى لة سةر باشيبةكاتي ثةيامةكةي لة سةر كؤمةلَطا و ئةو كةسانةي كة دةستورةكاني جيَبةجيَ ئةكةن  ضؤن ثةروةردةكراون.

3 ـ مذدة و ثةيماني ثيَغةمبةري ثيَشووي لة طةلأ ثيَغةمبةرايةتييةكةي ئةو بةبةلَطةي تةواو ئةسةلميَنيت.

 

ثيَغةمبةران دو بةشن

1 ـ ثيَغةمبةراني كة «اولو العزم» يان ثيَى ناوتريَت، ئةمائة ثيَغةمبةرانيَكن كة لةسنووريَكي دياري كراوة ثيَغةمبةرايةتي ئةكةن و خاوةني كتيَب و ئاييني نؤي نيين.

2 ـ ثيَغةمبةراني «اولو العزم» ئةو ثيَغةمبةرانة كة خاوةني ئاييني نؤي و كتيَبي نؤي ئاسمانيين، وة سنوري ثيَغةمبةرايةنييان برفراوانة وة ئةم دةستةية بريَين لة ثيَنج كةسايةتي مةزن، وة هةر يةك لة برِكةيةكي تايبةتي ميذوودا بة ريَنمويي كؤمةلَطاي ئادةميزاد هةلَساوة و ثةيامي خوايي بةخةلَكي راطةياندووة، هةر لة رؤذهةلآتةوة تا رؤذئاواي جيهان. وة ئةم مةزنانة بريتين لةمانةي خوارةوة:

1 ـ حةزرةتي نوح

2ـ حةزةتي ئيبراهيم

3 ـ حةزرةتي موسا

4 ـ حةزرةكي عيسا

5 ـ حةزرةتي موحةممةد

وة ريشةي ثيَغةمبةرايةتي لة دوايين ثيَغةمبةري ئيسلام ياني موحةممةد دوايي هاتووة.

دةستوورةكاني كؤمةلَطاي ئيسلامي لة رووي بييري ئاييني و رةزةني كؤمةلآيةتي بة جؤريَكي و داريَذراوة كة توانايي هاويل كردني ثيَويستيةكاني كؤمةلَطاي ئادةميزاد لة هةر كات وزةمةنيَكدا هةيةتي، وة بةناوي ياساو شةريعةتي دوايي و ثةيامي ئةبةدي، ئايينةكاني ترى سرِيوةتةوة، وئيجازةي نةداوةتة كةس كة ثةيرِةوي لةوانة بكات. ثةروةردطاي جيهان بؤ خؤي فةرمويةتي: «هةر كةسيَك بيَجكة لة ئيسلام لة ئايينتكي تر ثةيرةوي بكات، ليَى قبولأ ناكريَت و لة دوا رؤذدا لة زيانطارانة»[4].

 

ثيَغةمبةري ريَزداري ئيسلام

ليَرةدا ضةندة ريَزة, وجيَي خؤيةتي كة تيشكيَكي ثرِ رووناكي و ثيَرؤز بةم نوسينانة بدريَت و راثؤرتيَكي كورت لة ذياننامةي زيَريني خؤشبةختي مرؤظايةتي لةم بةشةدا بخةينة روو:

ناوي ثيرؤزي , موحةممةد بة ماناي تاريفكراو ثةسةن كراوة، باوكي ريَزداري ناوي عةبدولَلآ و دايكي داويَن ثاك خاتوو ئامينة كضي وةهةبة، رؤذي مةزني لة دايك بووني ئةم بالآ مةقامةي خلَقةت و سةرضاوةي ثرِ رةحمةت، دةمةو بةياني رؤذي، هةيني، هةظدةي رةبيعىيةكةم سالَى فبل و سةردةمي حكومراني ئةنوشيراني عادل لة مةككةي ثيرؤزة لةدايك بووة. ناوبراو لة بيست و حةوتى رةجةب سالَى 610ى زاييني لة تةمةنى ضل سالَيدا لة لايةني خواي بذون بة ثةيامبةر هةلَبذيَردرا.

و جبراييل كة فرشتةي وةحي خوايية بة سةريدا دابةزي و يةكةمين ثةيامي ثةروةردطار كة ثيَنج ئايةتة لة سورِةتي عةلةق بة حةزرةتي راطةياند:

«بسم الله الرحمن الرحيم: بخويَنة بة ناوي ثةروةردطارت كة (هةموو شتيَكي) خةلَق كردووة بةوشيَوةي كة ئادةميزاد لة خويَني مةيوو دروست كرد. بخويَنة (بةثشتيواني) ثةروةردطات كة لة هةموو كةس زياتر دةستي كراوةية، كةسيَك كة بةثيَنوس زانستي فيَر كرد، ئادةميزادي لةوةي كة نةيئةزاني فيَر كرد...» [5] دةستور و راطةياندني خوايي بة ثآ ثيَويستي رؤذ ئةطةيشتة خةلَك، دوذمنايةتي بت ثةرةستةكان و ناكؤكي قوريش يةيواش يةيواش توندتر ئةبوو، ثاش ماوةيةك دةستوري خوايي سةربارةت بة راطةياندني ئيسلام بؤ خزماني نزيكي هات[6]. ثاشان بانطهيَشتي طشتى وة راطةياندني ئاشكرا بؤ هةموو خةلَك طةيشت تائةوةي كة ثيآ راسثيردراوة رابطةينيت و لة موشركين و دوذمناني خوا روو وةرطيَرآ. ئيَمة تؤ لة شةرِي دوذمنان ئةثاريَزيين»[7]. ثيَغةمبةري ريَزدار بؤ بلآوكردنةوةي ثةيامي خوايي لة مزطةوتي حةرام و ناوةندة طشتىيةكاني شاري مةككة دةستىكردة راطةياندن و بة ووشةي رازاوة و جواني «قولوا لا إله إلا الله تفلِحُوا» بانطي تةوحيدىدا، لة طةلأ دوذمنايةتي موشركين بةرامبةر بوةوة، وة توشىكالَتةكردن و ئةزيةتيَكي زؤر بوو، بة قةولَى خؤي فةرمويةتي «هيض ثيَغةمبةريَك بة ئةندازةي من ئازار و ئةزيةت لة ثيَغةمبةرايةتيةكةي نةبينيوة».

 

يةكةمين باوةرِهيَنةر لة ذن و ثياو

يةك قسةبوون و يةك بييرورابوني موفةسرين و ميَذوونوسان لة سةر ئةوة كة يةكةمين كةس لة يةكةمين قوناغي ثيَغةمبةري ريَزدار كة بانطهيَشتةكةي قةبولأ كرد حةزرةتي عةلى كورِي ئةبو تاليبة، وةلةذنان هاوسةري باوةفاي ثيَغةمبةر حةزرةتي خةديجةى كوبرا بوون. ثاشان دةستةيةكي بضوك بانطهيَشتة ئاسمانييةكةي بة دلأ وطيانيان قةبولأ كرد. وة توشي ئازار و ئةزيةت و ئابلَوقةي ئابووي و فشاري كؤمةلآيةتي لة لايةني موشركيني مةككةوة بوونةوة.

 

كؤضكردني بؤ مةدينة

لة سالَى سيَنزةي ثيَغةمبةرايةتي، موشركيني مةككة، برِياريان دا ثيَغةمبةر لة ناو ببةن و زولَم ستةمةكةيان طةيشتة رادةيةك كة ثيَغةمبةر بة فةرماني خواي بذون شةو لة مةككة كؤض بكات بؤ مةدينة و ئةم كؤضكردنة ثيَرؤزة بووة سةرةتايةك بؤ دةستثيَكردني ميَذووي رووناكي موسلَمانان. وة تةواوي روداو و كارةساتةكان لةسةر بناغةي ئةم كوضكردنة ذمارة ليَدراوة. لة شاري مةدينة ذمارةي موسلَمانان لة زيادبووندا بوو، حوكمةتي ئيسلامي دامةزرا، هةيبةت، هيَز، توانا و دةستةلآتي ئةم حوكمةت و ئايينة نؤىية رؤذ بة رؤذ بةرفراونتر و ئاشكراتر بوو، تاواي ليَى هات كار كردةسةر تةواوي ذيارةكاني ئةو روذطارة. لةو ماوةيةي كة ثيَغةمبةر لة شاري مةدينة بوو، لة ئةنجامي هيَرشكردني موشركين و يةهودييان و مةسيحييان بؤ سةر موسلَمانان، وةيةكطرتنيان بؤ روخاندني حوكمةتي تازة ثيَىطرتووي ئيسلام و لةناوبردني ئاييني يةكانة ثةرةستي و عةدالَةت بلآوكةرةوةي جيهان، هةميشة ثيَغةمبةري خةريكي شةرِي طةورة و بضوك كردبوو، حةزرةت لة هةموو ئةو شةرِانة هةر ضةندة لة ثيَناوي بن برِي كوفر و ئاييني لة هةموو كةس زياتر لة بةرامبةر دوذمنان رائةوةستا هةر وةكو ميري باوةرِداران لةم بارةوة ئةفةرموآ: «لة مةيداني شةرِ هيض كةس لة ثيَغةمبةر لة دوذمن نزيك تر نةئةبوةوة، لة هةمان كاتدا ئةو حةزرةتة ئاشتيخواز ولايةنطري ئاشتي بووة، لة هةمان توند و تورِةيي و قةلَسبوونيدان دلَ نرم، ليَبور وميهربان بووة.» لةم رووةوة بةشايةتي ميَذوو ذمارةي لة دةستداوةكاني هةر دو لا كة لةئةنجامي زياتر لة هةشتا شةرِي ضةكدارانة بووة و نزيكةي يةك هةزارو ضوار سةد نةفر بووة.

 

ثيَشةوايةتي ئايين و دونيا

ثيَغةمبةري ريَزدار لة ماوةي مانةوة خؤي لة شاري مةدينة بةيارمةتي وةحي و دةستورةكاني ئاسماني كاري ئاييني و دونيايي خةلَكي بةرِيَوة ئةبرد. وة ضؤنيةتي رةفتار كردني طةورة لة طةلأ بضوك، باوك لة طةلأ منالأ، منالأ لة طةلأ باوك، ذن لة طةلأ ثياوةكةي، ثياوة لة طةلأ ذنةكةي، دراوسي لة طةلأ دراوسي، فةرمانرةوايي بة سةر خةلَكةوة، خةلَكي لة طةلأ حوكمةت، موسلَمانان لة طةلأ غةيري موسلَمان، دان وستاندن لة طةلأ يةكتر، ضؤنيةتي بةرِيَوةبردني كؤمةلَطا، رامياري، ئابووري، شيَوةي بةندةبوون، عيبادات و خواثةرةستي و... بة طويَرةي دةستوراتي وةحي، بة خةلَكي رائةطةياندو بؤيان رووني كردةوة.

ثيَغةمبةري ريَزداري ئيسلام خؤي لة ثيَش هةموو كةس وة لة هةموو زياتر بةرنامة كاني مةكتةبي ئاسماني جآبةجآ ئةكرد وة خالَة ريزةكاني لة بةر ضاو ئةطرت ئةو بة دةستور و فةرماني ثةروةردطارو وةحي بانطةوازي برايةتي و يةكساني، وة لة ناوبردني ثلةوثايةي بآنرخ نةذادثةرةستي و ضينايةتي، وة هةروةها تةوق و زةنجيري، ضةرخي نةفامي ثيَضايةوة و باشترين وزؤرترين ئازادي بة دياري بؤ جيهانيان هيَنا. ئةو لة سةرؤك حوكمةت و ثيَشةوايةتي دياردةي رةحمةتي خوايي، عةدالةتي ئيسلامي، دذي زولَم و ستةم، مةشوةرةت وتةطبير، ئامؤذطاري، بالَةوانيةتي ليَبوردن و دلآوايي بةخشةندة بوو، تؤزقالَيَك لة رِق وكينة و تؤلَة سةندنةوة لة بوون و جةستةيدا نةبوو، ئةو ويَنةي هةرةبةرزي بةخشةندةيي، دةست كراوةيي و خؤبةخت كردن و تةنيا ثيَشةوايي ئيسلامي لة جيهاني بووندا بوو هةميشة كةساني­تر ثيَش ئةخست، بة خؤراكي خورما و ئاو رازي ئةبوو، وة ئةيفةرموو طؤشت و طةنمةكة بدةنة خةلَك، جل و بةرطي زبرِ لة بةرئةكرد، بة خةلَكي وةسيةتي نةرمي ئةكرد. رةفتار و كرداري لة طةلأ هةموو يةكسان بوو، هةتا لة ثيَكةنين و تةماشاكردن لة طةلأ سةحابةكاني وةكو يةك بوو.

 

حةجي دوايي و روداوةكاني ثاش حةج

دواي ئةوة كة ئيسلام لة رووي ياساو رةزةنةوة تةكميل بوو، ثيَغةمبةري ريَزدار لة حةجي دوايي داب و دةستورةكاني حةج بة موسلَماناني راطةياند. وة لة طةرِانةوةي ئةم حةجة دواييةدا لة شويَنيك بة ناوي (غةدير خوم) جيَنشيني خؤي كة ميري باوةرِدارانة (عةلي كورِي ئةبو تاليب) دياري كرد و ريَطاي ثآ رووناك كردةوة، وة ئةم ئايةتة ثيرؤزة دابةزي كة خواي ثةروةردطار ئةفةرمآ: «ئةمرؤ ئاييني ئيَوةم كامل وتةواو كرد، وة نيعمةتى خؤم بؤ ئيَوة تةواو كرد، وة بة ئيسلام وةكو ئايينيَك بؤ ئيَوة قابل بووم»[8].

زؤري ثيَى نةضوو دواي ئةو رووداوة مةزنة (غةديري خؤم) , شويَنةواري نةخؤشي لة جةستةي ثيرؤزي ثيَغةمبةري ريَزدار خؤي نيشان دا. تا و لةرز داي طرت وساعةت بة ساعةت نةخؤشييةكةي طرانتر و ترسناكتر ئةبوو، تا سةرئةنجامي ئةم خؤشي ية طياني ثاكي دوايين نيَراوي خوا لة رؤذي دوشةممة لة بيست و هةشتي سةفةر سالَى يانزةي كؤضي بةرةو بةهةشتي بةرين فرِي، وة بةطويَرةي وةسيةتةكةي خؤي، ميري باوةرِداران (عةلي) جةستةي خاويَني ثيَغةمبةري خوا شؤرد و غوسلَىدا كفني كرد و نؤيذي لةسةر خؤيند و رؤذي شةممة جةستةي ثيرؤزي لة هةمان شويَن كة ذوورةكةي خؤي[9] و جيَطاي كؤضي بوو بة دةستي عةلي كؤرِي ئةبو تاليب بة خاك سثيَردار[10].

ثيَغةمبةري ريَزدار لة تةواوي ذيانيدا دياردةي تةواو و نمونة ديار لة ئةمانةتداري , دلَسؤزي، راست و دروستي، شيرين ئةخلاقي، زانست، ليَبوردني، ئازايةتي، تة قوا و خؤثاريَزي، ضاكة و مردانايةتي، داويَن خاويَني، عةدل و داد، خؤ بة بضوك زانين جيهاد و ئةرك ليَثرسراوي و ... بووة. لة رووي هةيكةل و جةستةوة، تةواو، روو بة ثيَكةنين و جوان و سةرنج راكيَش وةكو مانطي ضواردة درةخشيَنةر، بةكورتي بلَين: ئةو حةزرةتة خاوةني تايبةتمةنديَكي ثيَغةمبةرانةو دوايين ثيَغةمبةر بوو، سةرضاوةي زانست و داد ,ضاكة و ضةقي سوراندني ئايين و دونيا بوو، نة لة را بردو ويَنةي هةبوو، وة نة لةداهاتوو ويَنةي ديَت. ئاييني ئةوة باشترين ئايين، وكتيَبي ئةو باشترين كتيَبة كة نة ئيَستاو نة لة ثشت سةرو دوارؤذدا بة هيض شيَوةيةك باتلَ رووي تيَي ناكات، ضونكة لة لايةني خواي حةكيم و شايستة وة دابةزيوة[11].

 

قورئان مووزاتي هةميشةيي ثيَغةمبةري

ريَزداري ئيسلامية

قورئاني ثيرؤز كة مووزاتي زيندوو، شايةتي ثةيامي ثيَغةمبةري خواية كة دةستووراتي خوايي و هةموو ذاني ئادةميزاد تيَداية، وة لة ماوةي بيست و سآ سالَدا كةم كةم و لة بؤنةكاني جيا جيا و جياوازدا دابةزبوة. وة لة ماوةي دوانزة سالأ و نيو لة كاتي ثيَغةمبةرايةتييةوة تاكاتي كؤضكردني، لة مةككة بووة، ئةو ئايةتانة و سورةتانةي كة لةوآ دابةزيبوون ناويان مةككىية، وة لة كاتي كؤضكردنيةوة لة مةككةوة بؤ مةدينة و تا كاتي وةفاتي فةرموو هةر ضي ئايةت لة مةدينة و دةورةوبةري دابةزيوة هةموو مةدةني ناونراون، ثاشان بةدةستووري ثيَغةمبةر و لة ذيَري ضاوديَري خؤى وة بةو شيَوةية كة ئةمرؤ هةية قورئان كؤكراوةتةوة.

بةلَى سةدان سالأ ثيَش لة سةردمي حوكمةتي خوايانيَك كة بةدةستي ئادةميزاد دروست ئةكران، لة دةوراني ثةرةسةندي فةرهةنطي رةشي بت ثةرةستي لة سةرتاسةري جيهان، لة بياباني و شك و بآ دارودرختي حيجاز، لة نيَوان ميللةتي دواكةوتوو كة خاوةتي بييري ضةوت و جياوازي و دوبةرةكايةتي و رآ وون بوون و لاري داب و نةريتي كؤمةلآيةتي بوون تا رِداةيةك كة شانازي بة زيندوو بة طؤركردني كضانيان ئةكرد، لةم بارو دؤخة سةختة و ثرِ لة ئاذاوة و ناكؤكييةدا، ثياويَكي ريَزدارو مةزن بة فةرماني خواي بذون زنجير و تةوقي ديلي و بةندايةتي لة بييري ناتةواني جيهانيان هةلَئةوةشيَنيتةوة، وة بة رةزةني خوايي توانيويةتي خؤي لة هةيكةلي ميللةتيَكي ثاش كةوتوو، وة يان ميللةتيَكي مردوو، روحي ذيار و شارستانيةت، مةزنايةتي و سةروةري ثيَي ببةخشي، وة تاريكايي و نةزانين و لارةرآ بييري بة ضراي ئيمان و ريَثيشاندان بطورَيَت. وةبة بلآوكردنةوةي زانست و زانين، كوَمةلَطايةك كة ثرِة لة نةزانين و نةفامي , هةرج و مةرج،بةرذةوةندايةتي ، جياوازي و ناكؤكي نابةجي هةموو ئةوانة بطؤري بة كؤمةلَطايةكي ضاك و خؤشبةخت.

بةلَآ ئاييني هةميشةيي ئةو تةواوكةري ئايينةكاني ثيَشووة تا ثاشة رؤذ هةر ئةميَنآ , وة قورئان ثةرِاوي خوايي و سةنةدي زيندوو و هةميشةيي هةقانيةتة ئةوة كة بؤ خؤشبةختي دنياو ئاخيرةتي خةلَك دابةزيووة.

 

زمان ثاراوةيي قورئان

قورئان، بيَجطة لةوةي كة ناوةرووكي زانستي و هونةري، بيري و ئةقلي، ماددي و مةعنةوي هةية، مووزاتي ئاسمانيية، ضونكة بؤ خؤي دروشمي بةرامبةر بووني بةرزكردةوة، وة بةدنطيَكي بةرزو بةهيَزو توانا داواي لة خةلَك كرد تا ويَنةي بيَننةوة. هةر ضةندة خةلَكي ئةو رؤذطارةي حيجاز سةرضاوةي زةوقي شيرين و بةياني روون و زمان ثاراوبوون و لة ثلةوثايةي بةرزو شويَني ثتةوبوون , توانايي روو بة رووبونيان لة طةلأ قورئاندا نةبوو.

وة ئةطةر نة لة كاتي ثةيدابووني ثيَغةمبةرايةتي لة جياتي ئةو هةموو شةرِو ناكؤكييانة، زؤر سادة كة بة ووشةوي رازاوة و جوان وة بة زماني زطماكي خؤيان بة رستةى ريَك و ثيَك بيَنة مةيدان و روو بة روو لة طةلأ قورئاندا راوةستن، ضونكة خودي قورئانة داوا لة دوذمناني خؤي كرد كة بة دان و ستاني رستةي جوان، دراشتني بةرز و ثاراوةيي لة زماندا لة بةرامبةر يةك راوةستن، بةلآم ثسثؤراني هونةري ئةدةب وشاعيراني مةزن و خةتيبةكاني ناوداري ئةو زةمةنةدا كة تائيَستاش هةر لة جيهاني عةرةب و ئةدةب شاكارةكانيان هةر ناوبانطي هةية و خاوةني ئةوةلأ و ئاخرن كة ضاوةيان كةوتة ووشةكاني رازاوةي قورئان زانييان لة تةواني ئادةميزاد دا نيية، شةوانة لاثةرة شانازىكراوةكانيان كة بة ئاوي زيَر لة سةر ثارضةي ميسري نوسيبويانة وة بة ناوي «معلّقات سبع» ياني حةوت هةلَواسراوةكة، لة سةر ديواري كةعبةيان هيَنا خوارةوة، ضونكة بة جوانيان بؤ روون بوةوة كة بةهيَزتن زمان ثاراوةي لة رةسةني ئادةميزاد تواناي بةرامبةر راوةستاني لة طةلَدا نيية. دوذمناني طةللة شةق و شةرِاني هةولَى ئةوةيان ئةدا تا هةلَة يان عةيبيَكي ئةدةبي ليَي بدؤزنةوة ئةو  حةسةرةتةيان بردة طؤر.

بة شايةتي ميَذووي، زاناياني ئةدةب و نوسةراني ناودار لة هةر زةمةن و شيويَنيَكدا جورئةتي بةرامبةر راوةستاني قورئانيان نةبووة، وة دانيان بة مووزاتي قورئان داناوة.

بةلَآ، قورئان تيشكيَكي هةميشةيية كة ريَطاي هيدايةتي ئادةميزاد بةرةو مرؤظايةتي، خؤشبةختي، رزطاري بة جوانترين شيَوة نيشان ئةات، «ئةم قورئانة خةلَكي بةرةوة باشترين و ضاكترين ريطاي هيدايةت ريَنمويي ئةكات وة مذدة ئةداتة ثياوضاكاني باوةردار»[12] وة لة لايةكةوة كة قورئان مووزاتي هةميشةيي ثيَغةمبةرة رووناكييَكي درةخشان و تيشكيَكي تيذة و هةلَقولَييةوة لة سيَبةري وةحي و ئيلهامي خوايي، ئةم بةديهاتووةي وةحيية هةرطيز ناكوذيَتةوة «ئيَمة ئةو قورئانةمان دابةزاندووة، وة بةراستي ئةيثاريَزين و ئاطاداري ليَى ئةكةين»[13].

 

قورئان دةستكاري نةكراوة

طومان لةوةدا نيية كة موسلَمانان بايةخيَكي تايةتي بة كتيَبي ئاسماني خؤيان داوة، كة نيشانةي هؤطري و ثةيوةنديان سةبارةت بةو كتيَبةية.

لة سةرةتاي ثيَغةمبةرايةتييةوة توخميَكي بلَند و ثلةيةكي بة نرخي كؤمةلآيةتي لة بارمةتةي ثاراوى زمان بوو، قورئانيش لة رووي ئةم هؤنةرةوة ض لة ناوةرووكدا وة ض لة رووي مةزنايةتي واتاوة لة رادةيةك بوو كة بيَذةراني عةرةب و ثسثؤراني رشتةي ئةدةب هةستيان بةو كرد بوو، كة ئايةتةكاني قورئان لة طةلأ سرودةكاني ضةرخي نةفامي «هةلَواسراوةكان و خوتبة ووتارةكان» هةلَناسةنطريَت، نة شيَوةي روالَةتي شيعري بوو، وة نةوزن وقافيةى شيعر، بةلَكو بة باشترين شيَوةي لة هةردوطيان بوو. وة باش تيَدةطةيشتن ئةوةي كة هةية بآ ويَنةية ورابردوي نيية، جا موشركين بوختاني سيحر بة قورئان و ساحير بة ثيَغةمبةريان هةلَئةواسي، تا بةم شيَوةية خةلَكي بخةلَةتيين و لة دةوري ثيَغةمبةر دووريان بخةنةوة، بةلآم لة طةلأ ئةو هةموو راطةياندنة ذةهراوىية، ناوبانطي ثيَغةمبةر و ثةيامةكةي و ئايةتي ثيرؤز قورئان كة ئةخويَنرايةوة رؤذ بة رؤذ لايةنطراني زياتر ئةبوو. هةتا دةستةيةك لة كافرةكان لة طةلأ ئةوة كة باوةرِيان بة ثيَغةمبةر نةبوو، بةلآم زةوقي ئةدبييان هةبوو شةوانة بةدزييةوة لة ثشت ديوارةكان دائةنيشتن و طؤييان لة قورئان خويَندني ثيَغةمبةر ئةطرت.

 

خويَندنةوةو لةبةركردني قورئان

موسلَمانان بة ذن و ثياو، طةورةو بضوك، قورئانيان لة بةر ئةكرد و بة خويَندنةوةي ئايةتة ئاسمانييةكاني قورئان روحي ثةريشان و بآ ئؤقرةي خؤيان دائةمركاندةوة، وة دةرسي خؤشبةختيان ليَى وةرئةطرت. لة ئةنجامدا، هةر لة سةرةتاي ثيَغةمبةرايةتييةوة، دؤست و دوذمن، لايةنطرو بيَلايةن، طويَيان لة ئايةتةكاني قورئانيان ئةطرت و زؤريان لةبةر ئةكرد، بؤية قورئان لة قالَبي كةساني تايبةتي دةرضوو. هةر لة سةرةتايةوة هةر كةس بيويستاية دةستي بةقورئان ئةطةيشت. ئايةتةكاني لة نويَذو لة شويَنةكانىتر ئةخويَندرا، بؤ سةلماندن بة كاريان ئةهيَنا و فيَرى يةكتريان ئةكرد، تاواي ليَى هات هةر ئايةتيَك كة دائةبةزي، ثاش يةك دوو رؤذ زؤربةي ئةسحابةكان لةبةريان ئةكرد.

لة لايةكي ترةوة دةستةيةك لة ياران و ثةيرةواني ثيَغةمبةر خةريَكي لة بةركردني قورئان بوون و بة ناوي «قُرّاء» لة ناو موسلَمانان ناسران.

دةستةيةكىتر لة سةرةوةي ئةوانة ميري باوةرِداران عةلي بة ناوي نوسةري وةحي (كُتّاب وحي) ناويان دةكرد، وة ئةوةي كة لة قورئاندا دائةبةزي لة ذيَر ضاوديَري ثيَغةمبةر و بةفةرماني ئةو لةسةر ثارضةي تايبةتي ئةيانوسييةوة ثيَغةمبةر بؤ خؤي بة ووردي ئاطاي لةوانةبوو. هةتا ئةلَيَن دواي ئةوة ئايةتةكانيان ئةنوسييةوة ئةيفةرموي بؤم بخويَننةوة، تابة تةواوي لة راست و دروستيان ئاطادار بيم.

طومان لةوةدا نيية ناوي زؤربةي سورةتاكاني قورئان لة سةردةمي ثيَغةمبةر دياري كرابوو، وة ناسرا بوون. هةتا سورةتةكان لة يةك جياكرابوونةوة وةكو سورةتةكاني درَيذ، مةئين ومةساني، هةتا ثيَغةمبةري ريَزدار ناوي سورةتةكاني قورئان دانابوو، وة ثاداشتي خويَندني هةر كاميان دياري كرد بووة، عةبدولَلآ كورِي مةسعود، ئوبةي كورِي كةعب وكةسانىتر ضةندين جار قورئانيان لة خزمةتي ثيَغةمبةر بةتةواوي خويَندوتةوة.

لة لايةكي ترةوة، ئةوةي كة لة قورئان دا ئةبةزي لة ثارضةكاني تايبةتي ئةنوسرايةوة، ولة شويَني تايبةت لة مزطةوت ئةثاريَزرا تا موسلَمانةكان لة سةر بخويَننةوة و بنوسنةوة وةبةو جؤرة قورئان لة بةردةستي هةموو كةس دابوو. 

 

هؤكاني ثاراستني قورئان

 بةلَآ! هؤكاني ثراستني قورئان زؤرن، طرنطترينيان ئةوة بوو كة باسمان كرد، كةواتة هؤي ثاراستي قورئان و ضاوديَري ووردي خودي ثيَغةمبةر لة نوسينةوةي قورئان و لةبةرطردني بوو, وة بة ئاساني لةبةردةستي هةموو كةسدا بوو، وة بايةخداني خودي موسلَمانان بةو كتيَبة واي ليَىكرد ئةم ثةيامة ئاسمانىية ساغ و سةلامةت وةكو خؤي بميَنيَتةوة، بة ثيَضةوانةي كتيَبة كؤنةكاني جاران وةكو تةوةرات كة نزيكةي ضوار هةزار سالأ و ئينجيل نزيكةي سآ سةر سالأ زياتر بةدةستي خةلَكةوة نةبوون، كةوتنة دةستي رووداوةكان و شؤرشة سياسي و سةربازىيةكان و ثاش ضةندين سالأ كؤكرانةوة و لة ناو ضوون، بةلآم كتيَبى ئاسماني موسلَمانان لة كاتي دابةزينييةوة هةروةها بووة، وئيَستاش هةرواية. وة بة هيض جؤريَك كةم و زيادي لةسةر نةكراوة، وة لة سةردةمي ثيَغةمبةر هةر بةو شيَوةية كة ئةمرؤ كؤكراوةتةوة هةروةهاية، زاناياني مةزهةبي شيعةي دوانزة ئيمامي بة دريَذايي ميذوو بة روون و ئاشكرا وتوويانة، قورئان هةر لة هةوةلَةوة تا ئيَستا هةر وابوو، وة بة هيض جؤريَك دةستكارى نةكراوة.

هةر وةكو زانراوة: بيَذةرى ريزدار شيَخي سةدووق، فقيهي ناودار شيَخي موفيد، مةزنانيَك وةكو سةييد مورتةزا، شيَخي هؤز شيَخي توسي، موفةسري مةزن شيَخي تةبةرسي و زانايانىتر  لة مةزهةيي شيعة زؤر بة توند و بيَووضان بوختاني دةستكاري قورئان رةت ئةكةنةوة.

ئةنجامطيري باسةكةمان برييتية لة ئةوةي كة ئةم كتيَبة ئاسمانيية و مووزاتة هةميشةيةي ثيَغةمبةر هيض جؤرة دةستكاريَك نةكراوة، وة ئةو قورئانةي كةوا ئةمرؤ لة ناودةستي ئيَمةداية هةمان قورئانة كة بؤ ثيَغةمبةري ريَزدار دابةزييوة، وة لة هةر دةستكاري بوختانيَكي نابةجآ ثاريَزراوة، و ئيمامةكاني مةعسومي ئيَمة هةر ئةم قورئانةي وا لة دةست موسلَمانانة بة تةرازووي جياكردنةوةي هةق لة باتلَيان زانيوة، وة هةر ضي دذي قورئانة بة باتل و قبولَيان نيية، فةرمان و وةسيةتيَكي زؤر سةبارةت بةم كتيَبة ئاسمانييةيان كردووة وةكو: داكؤكي كردن لة سةر فيربووني ئةو قورئانة، كاركردن بة قورئان، ثاداشتي خويَندني ئةو قورئانة، ريَزطرتن لةو قورئانة، داب و نةريتي خويَندني ئةو قورئانة، ثاراستني، طوآ طرتن لة كاتي خويَندنةوةي، لة هةموو لة سةرةوةتر بايةخدان بة فةرمان ودةستورةكاني ئاسمانيي ئةو قورئانةية ضونكة بآ ثةيرةوةي كردن لةو قورئانة هةرطيز خؤشبةختي نابيَت، وة تةنيا خؤشبةختي لة ذيَر سيَبةري جىبةجىكردني ئةوة, لة بةش بةشةكاني ذياني تاك و كؤمةلايةتي، ماددي و بذووني، رامياري وئابووري ,بةشةكاني تر ذيان...


[1]ـ سورةتي ذارييات ئايةتي 56.

[2]ـ سورةتي ئةنعام ئايةتي 165.

[3]ـ سورةتي مةلةك ئايةتي 2.

[4]ـ سورةتي ئالي عيمران. ئايةتي 85.

[5]ـ سورةتي عةلةق ئايةتي 1 تا 5.

[6]ـ سورةتي حجر ئايةتي 95.

[7]ـ سورةتي شوعةرا ئايةتي 214.

[8] ـ سورةتي ماييدة ئايةتي 3.

[9] ـ ئةوذوورةهةمان ذوووي حةزرتي زةهرا بوو.

[10] ـ بؤ زانيني زياتر لة ذياني ثيَغةمبةري ئيسلام (ص) تةماشاي كتيَبي «لأول مرة في تاريخ العالم» هي حةزرةتي ئايةتولَلاي مةزن سةييد موحةممةد كورِي مةهدي حوسةيني شيرازي (رحمةتي خواي ليَىبيَت) بكة. بةرطي (1 و2).

[11] ـ سورةتي فوسيلةت ئايةتي 42.

[12]ـ سورةتي ئيسرا، ئايةتي 9.

[13]ـ سورةتي حجر ئايةتي 9.